Kambiyo senetlerine özgü haciz yolu ile takip, İcra ve İflas Kanunu’nda düzenlenen özel takip yollarından biridir. Bu takip yolu; bono, poliçe ve çek gibi kambiyo senetlerinden doğan alacakların daha hızlı şekilde tahsil edilmesini amaçlamaktadır. İİK m. 167 ve devamı hükümleri kapsamında düzenlenen bu sistem, genel haciz yolundan farklı olarak alacaklı lehine bazı usulî avantajlar içermektedir.

Özellikle itiraz sürelerinin kısa olması, itirazın takibi kendiliğinden durdurmaması ve icra müdürünün takip talebi üzerinde ön inceleme yapması, kambiyo senetlerine özgü haciz yolunun temel özellikleri arasında yer almaktadır. Bu nedenle kambiyo takibi, hem alacaklı hem de borçlu bakımından teknik şekilde yürütülmesi gereken bir icra prosedürüdür.

Bono, Poliçe ve Çek Ayrımı

Kambiyo senetleri Türk Ticaret Kanunu’nda sınırlı olarak düzenlenmiştir. Bu kapsamda kambiyo senetleri; bono, poliçe ve çektir. Her ne kadar uygulamada bu kavramlar çoğu zaman birbirinin yerine kullanılsa da, hukuki nitelikleri ve işlevleri bakımından önemli farklılıklar bulunmaktadır.

Bono, düzenleyenin belirli bir bedeli kayıtsız ve şartsız şekilde ödeme vaadini içeren kambiyo senedidir. Bonoda temel ilişki düzenleyen ile lehtar arasındadır. Bononun geçerli bir kambiyo senedi sayılabilmesi için TTK m. 776’da düzenlenen zorunlu unsurları taşıması gerekir. Bonoda yer alması gereken unsurlar hakkında detaylı bilgi edinmek için “Senette Bulunması Gereken Unsurlar Nelerdir?” başlıklı yazımızı inceleyebilirsiniz. Özellikle senet metninde bono veya emre yazılı senet ibaresinin bulunması, kayıtsız ve şartsız ödeme vaadi, belirli bir bedel, düzenleme tarihi ve düzenleyenin imzası uygulamada önem taşımaktadır.

Poliçe ise düzenleyenin, muhataba belirli bir bedeli lehtara veya onun emrine ödemesi yönünde verdiği havale niteliğindeki kambiyo senedidir. Poliçede düzenleyen, muhatap ve lehtar olmak üzere üçlü bir ilişki bulunmaktadır. Poliçenin zorunlu unsurları TTK m. 671’de düzenlenmiştir. Ancak kambiyo senetlerinden olan poliçe uygulamada pek sık görülen bir tür değildir.

Çek de kambiyo senedi niteliğindedir; ancak bono ve poliçeden farklı olarak esasen bir ödeme aracıdır. Çekte muhatap banka olmak zorundadır ve çek kural olarak görüldüğünde ödenir. Bu nedenle çekte vade bulunmaz. Çeke ilişkin zorunlu unsurlar TTK m. 780’de düzenlenmiştir.

Kambiyo senetlerine özgü haciz yolu ile takip başlatılabilmesi için takip dayanağı belgenin bono, poliçe veya çek niteliğinde olması ve ilgili senet türü bakımından kanunda öngörülen zorunlu unsurları taşıması gerekir.

Kambiyo Senetlerinin Hukuki Niteliği

İİK m. 167 uyarınca alacağı çek, poliçe veya bonoya dayanan alacaklı, kambiyo senetlerine özgü haciz yolu ile takip başlatabilir. Ancak bu takip yoluna başvurulabilmesi için takip dayanağı belgenin gerçekten kambiyo senedi niteliği taşıması zorunludur.

Bu nedenle her imzalı belge kambiyo takibine konu edilemez. Adi yazılı belgeler, alacak ikrarları, sözleşmeler veya taahhütnameler kural olarak kambiyo senedi sayılmaz. Takip dayanağı belgenin ilgili kambiyo senedi bakımından Türk Ticaret Kanunu’nda düzenlenen şekil şartlarını taşıması gerekir. Zorunlu unsurlardan birinin eksik olması halinde belge kambiyo vasfını kaybedebilir.

Kambiyo senetlerinin şekle sıkı sıkıya bağlı olması, uygulamada özellikle imza, vade, düzenleme tarihi ve senet metni bakımından çeşitli uyuşmazlıklara neden olmaktadır.

İcra Müdürünün İnceleme Yetkisi

Kambiyo senetlerine özgü takipte icra müdürü yalnızca şekli bir kayıt işlemi yapmaz. İİK m. 168 kapsamında icra müdürü, takip dayanağı belgenin kambiyo senedi niteliğinde olup olmadığını, alacaklının bu takip yoluna başvurma hakkının bulunup bulunmadığını ve senedin vadesinin gelip gelmediğini incelemekle yükümlüdür.

Bu nedenle kambiyo vasfı taşımayan bir belgeye dayanılarak başlatılan takipler şikâyet yoluyla iptal edilebilir. Özellikle senedin zorunlu unsurlarındaki eksiklikler, takip hakkının bulunmaması veya vadesi gelmemiş senetlere dayanılarak takip yapılması uygulamada sık karşılaşılan uyuşmazlıklar arasında yer almaktadır.

Genel Haciz Yolundan Farkları

Kambiyo senetlerine özgü haciz yolu ile takip, genel haciz yolundan tamamen bağımsız bir sistem değildir. Takibin kesinleşmesinden sonraki haciz ve satış aşamalarında genel haciz yoluna ilişkin hükümler uygulanmaktadır. Ancak ödeme emri, itiraz ve takip prosedürü bakımından önemli farklılıklar bulunmaktadır.

Kambiyo takibinde itiraz süresi genel haciz yolundan farklı olarak beş gündür. Ayrıca itiraz icra dairesine değil doğrudan icra mahkemesine yapılır. Bunun yanında kambiyo takibinde yapılan itiraz, satış işlemleri dışında takibi kendiliğinden durdurmaz. Bu nedenle borçlu süresinde itiraz etmiş olsa bile haciz işlemleri devam edebilir.

Bir diğer önemli fark ise icra müdürünün kambiyo vasfını re’sen incelemekle yükümlü olmasıdır. Ayrıca takip talebiyle birlikte senedin aslının dosyaya sunulması gerekir.

Takip Talebi ve Senedin Aslı

Kambiyo senetlerine özgü takipte takip talebi genel haciz yolundaki takip talebine benzer şekilde hazırlanır. Ancak İİK m. 167 gereği takip talebinde ayrıca senedin türü, tarihi ve numarasının da gösterilmesi gerekir.

Bunun yanında takip talebine senedin aslının eklenmesi zorunludur. Kanun, senedin aslının ve borçlu sayısı kadar onaylı örneğinin icra dosyasına sunulmasını aramaktadır. Kural olarak fotokopi belge ile kambiyo takibi yapılamaz.

Bununla birlikte uygulamada bazı istisnai durumlarla karşılaşılabilmektedir. Özellikle senedin ceza soruşturması kapsamında savcılık dosyasında bulunması gibi durumlarda, onaylı örnekler üzerinden takip yapılabildiği görülmektedir. Ancak bu durum istisnai niteliktedir.

Ödeme Emri ve Süreler

İcra müdürü gerekli incelemeyi yaptıktan sonra borçluya kambiyo senetlerine mahsus ödeme emri gönderir. İİK m. 168 uyarınca ödeme emrinde borcun on gün içerisinde ödenmesi, beş gün içerisinde itiraz edilmesi ve imzaya itiraz varsa bunun açık şekilde belirtilmesi gerektiği ihtar edilir. Kanun ayrıca süresinde imzaya itiraz edilmemesi halinde imzanın ikrar edilmiş sayılacağını düzenlemektedir.

Bu noktada ödeme emrinin tebliğ tarihi büyük önem taşımaktadır. Özellikle usulsüz tebligat iddiaları, elektronik tebligat kayıtları ve süre hesaplamaları uygulamada birçok uyuşmazlığın merkezinde yer almaktadır.

İmzaya İtiraz

İmzaya itiraz, takip dayanağı kambiyo senedindeki imzanın borçluya ait olmadığının ileri sürülmesidir. Bu itirazın açık şekilde yapılması gerekir. Aksi halde imza ikrar edilmiş sayılır.

İİK m. 170 kapsamında icra mahkemesi gerekli görürse bilirkişi incelemesi yaptırabilir. Yapılan inceleme sonucunda imzaya itirazın haksız çıkması halinde borçlu hakkında takip konusu alacağın yüzde yirmisinden az olmamak üzere tazminata ve yüzde on oranında para cezasına hükmedilebilir.

Bu nedenle imzaya itirazın teknik değerlendirme yapılarak ileri sürülmesi önem taşımaktadır.

Borca İtiraz

Borçlu, kambiyo takibine karşı borca itiraz da ileri sürebilir. Ancak genel haciz yolu ile takipten farklı olarak burada itiraz icra müdürlüğüne değil; icra mahkemesine yapılmalıdır. Özellikle borcun ödendiği, alacağın mevcut olmadığı, zamanaşımının gerçekleştiği, senedin teminat amacıyla verildiği veya yetkisizlik bulunduğu yönündeki iddialar uygulamada sık karşılaşılan itiraz sebepleri arasında yer almaktadır.

Ancak kambiyo takibinde itiraz sebeplerinin süresinde ve açık şekilde belirtilmesi gerekir. Bazı savunmaların sonradan ileri sürülmesi mümkün olmayabilir. Bu nedenle ödeme emrine karşı yapılacak itiraz dilekçesinin teknik şekilde hazırlanması önem taşımaktadır.

Kambiyo Takibinde Şikâyet

Kambiyo senetlerine özgü takipte bazı hususlar şikâyet konusu yapılabilir. Özellikle senedin kambiyo vasfı taşımaması, vadenin gelmemiş olması, senet aslının dosyaya sunulmaması veya alacaklının takip hakkının bulunmaması şikâyet sebebi olabilir.

Bazı şikâyetlerin beş günlük özel süreye tabi olduğu unutulmamalıdır. Bu nedenle ödeme emrinin tebliğinden sonra sürecin dikkatli şekilde değerlendirilmesi gerekir.

Yetki Meselesi

Kambiyo senetlerine özgü haciz yolunda yetki konusu ayrıca önem taşımaktadır. Genel kural gereği takip, borçlunun yerleşim yerindeki icra dairesinde yapılabilir. Bunun yanında ödeme yeri, düzenleme yeri veya yetki sözleşmesiyle belirlenen yer de yetkili olabilir.

Yetki itirazının da beş günlük süre içerisinde icra mahkemesine yapılması gerekir. Süresinde ileri sürülmeyen yetki itirazı dinlenmez.

Zamanaşımı

Kambiyo senetlerinde zamanaşımı süreleri senedin türüne göre değişmektedir. Bono, poliçe ve çek bakımından Türk Ticaret Kanunu’nda farklı süreler öngörülmüştür.

Bonoda düzenleyene karşı açılacak taleplerde kural olarak üç yıllık zamanaşımı uygulanmaktadır. Poliçe ve çek bakımından ise başvuru hakkının kullanıldığı kişi, ibraz süresi ve takip edilen kambiyo ilişkisine göre farklı zamanaşımı süreleri gündeme gelebilmektedir.

Ancak zamanaşımı değerlendirmesi yalnızca senet tarihine göre yapılmaz. Takip işlemleri, dava açılması veya bazı icra işlemleri zamanaşımını kesebilir. Bu nedenle zamanaşımı incelemesinin dosya kapsamına göre değerlendirilmesi gerekir.

Sıkça Sorulan Sorular

Her imzalı belge kambiyo takibine konu edilebilir mi?

Hayır. Belgenin Türk Ticaret Kanunu’nda düzenlenen zorunlu unsurları taşıyan bir kambiyo senedi olması gerekir.

Bono ile çek aynı hukuki niteliğe mi sahiptir?

Hayır. Bono bir ödeme vaadi içerirken çek esasen ödeme aracı niteliğindedir. Çekte muhatap banka olmak zorundadır.

Fotokopi senetle kambiyo takibi yapılabilir mi?

Kural olarak yapılamaz. Takip dosyasına senedin aslının sunulması gerekir.

Kambiyo takibinde itiraz süresi kaç gündür?

Ödeme emrinin tebliğinden itibaren beş gündür.

İtiraz edilmesi haciz işlemlerini durdurur mu?

Hayır. İtiraz satış dışındaki icra işlemlerini kendiliğinden durdurmaz.

İmzaya itiraz edilirse ne olur?

İcra mahkemesi imza incelemesi yapar. Gerekli görülmesi halinde bilirkişi incelemesine başvurulabilir.

Kambiyo senetlerine özgü haciz yolu ile takip ve kambiyo senetlerinden kaynaklanan uyuşmazlıklar, somut olayın özelliklerine göre farklı hukuki sonuçlar doğurabilmektedir. Özellikle senedin kambiyo vasfı, imza incelemeleri, zamanaşımı, protesto şartları, yetki itirazları ve icra mahkemesi uygulamaları bakımından dosyanın teknik şekilde değerlendirilmesi önem taşımaktadır. Kambiyo senetlerine dayalı icra takipleri ve kambiyo hukukundan kaynaklanan uyuşmazlıklara ilişkin detaylı bilgi almak için iletişim sayfamız üzerinden tarafımıza ulaşabilirsiniz.