Uzlaştırma Kurumu ve Ceza Muhakemesindeki Yeri

Uzlaştırma, ceza muhakemesi sürecinde belirli suçlar bakımından şüpheli ile mağdurun, tarafsız bir uzlaştırmacı aracılığıyla anlaşmasını sağlayan alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemidir. Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 253 ve 254. maddelerinde düzenlenen bu kurumun amacı, suç nedeniyle ortaya çıkan uyuşmazlığın klasik ceza yargılamasına gitmeden çözülmesi ve taraflar arasındaki hukuki ilişkinin mümkün olduğunca onarılmasıdır.

Uzlaştırma yalnızca tarafların kendi aralarında yaptığı basit bir anlaşma değildir. Ceza soruşturmasını ve kovuşturmasını doğrudan etkileyen, kamu davasının açılmaması veya düşmesi sonucunu doğurabilen özel bir ceza muhakemesi kurumudur.

Uygulamada uzlaştırma çoğu zaman şikayetten vazgeçme ile karıştırılmaktadır. Ancak şikayetten vazgeçme tek taraflı bir irade açıklaması iken uzlaştırma, tarafların karşılıklı iradesine dayanan ve çoğu zaman belirli bir edim içeren hukuki bir anlaşmadır.

Uzlaştırmanın Hukuki Dayanağı

Uzlaştırma kurumu esas olarak Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 253 ve 254. maddelerinde düzenlenmiştir. Bunun yanında Ceza Muhakemesinde Uzlaştırma Yönetmeliği de uygulamaya ilişkin usul ve esasları belirlemektedir.

CMK m.253 gereği uzlaştırma kapsamındaki suçlarda Cumhuriyet savcılığı tarafından doğrudan dava açılması mümkün değildir. Öncelikle uzlaştırma prosedürünün işletilmesi gerekir.

CMK m.253/4 uyarınca Cumhuriyet savcısı, soruşturma sonunda kamu davası açılması için yeterli şüphe bulunduğunu değerlendirirse dosyayı uzlaştırma bürosuna göndermek zorundadır. Bu aşamadan sonra uzlaştırmacı görevlendirilir ve taraflarla görüşme süreci başlar.

Uzlaştırma görüşmeleri gizlidir. CMK m.253/20 gereği müzakereler sırasında yapılan açıklamalar herhangi bir soruşturma, kovuşturma veya hukuk davasında delil olarak kullanılamaz.

Uzlaştırma Şartları

Her suç bakımından uzlaştırma uygulanamaz. Uzlaştırma hükümlerinin uygulanabilmesi için kanunda belirlenen şartların birlikte bulunması gerekir.

Suçun Uzlaştırma Kapsamında Olması

Uzlaştırmanın ilk şartı, suçun kanunen uzlaştırmaya tabi suçlardan biri olmasıdır.

CMK m.253/1 gereği:

• Şikayete bağlı suçlar,
• Kanunda açıkça belirtilen bazı suçlar,
• Çocuklar bakımından belirli şartları taşıyan bazı suçlar uzlaştırma kapsamındadır.

Ancak bazı suçlar şikayete bağlı olsa dahi uzlaştırmaya tabi değildir. Özellikle:

• Cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar,
• Israrlı takip suçu,
• Kanunda açıkça kapsam dışında bırakılan bazı suçlar bakımından uzlaştırma uygulanamaz.

Mağdurun Gerçek Kişi veya Özel Hukuk Tüzel Kişisi Olması

CMK m.253 uygulamasında mağdurun niteliği önemlidir.

Kamu tüzel kişileri aleyhine işlenen suçlarda kural olarak uzlaştırma hükümleri uygulanmaz. Bu nedenle:

• Belediye,
• Bakanlık,
• Vergi dairesi,
• SGK,
• Üniversite gibi kamu kurumlarının mağdur olduğu birçok suç bakımından uzlaştırma mümkün değildir.

Buna karşılık şirketler, dernekler ve vakıflar gibi özel hukuk tüzel kişileri mağdur sıfatıyla uzlaştırma sürecine dahil olabilir.

Suçun Uzlaştırmaya Engel Başka Bir Suçla Birlikte İşlenmemesi

CMK m.253/3 gereği uzlaştırma kapsamındaki bir suçun, uzlaştırma kapsamında olmayan başka bir suçla birlikte aynı mağdura karşı işlenmesi halinde uzlaştırma hükümleri uygulanmaz.

Örneğin:

• Hem uzlaştırmaya tabi hakaret,
• Hem de uzlaştırmaya tabi olmayan başka bir suç aynı olay kapsamında aynı mağdura karşı işlenmişse dosya bütünüyle uzlaştırma dışında kalabilir.

Bu husus uygulamada oldukça önemlidir. Çünkü dosyada bulunan tek bir suç tipi dahi tüm uzlaştırma prosedürünü etkileyebilmektedir.

Taraflara Ulaşılabilmesi

Uzlaştırma sürecinin yürütülebilmesi için taraflara ulaşılabilmesi gerekir.

CMK m.253/6 gereği:

• Tarafın adresine ulaşılamaması,
• Yurt dışında bulunması,
• Tebligat yapılamaması gibi durumlarda uzlaştırma prosedürü işletilmeksizin soruşturma veya kovuşturma devam ettirilebilir.

Özellikle usulsüz tebligat ve eksik adres araştırması uygulamada ciddi tartışmalara neden olmaktadır.

Tarafların Serbest İradesi

Uzlaştırma tamamen gönüllülük esasına dayanır. Taraflardan hiçbiri uzlaşmaya zorlanamaz.

Uzlaştırmacı:

• Taraflara baskı yapamaz,
• Belirli bir anlaşmaya zorlayamaz,
• Tehdit veya yönlendirme içeren davranışlarda bulunamaz.

CMK m.253 ve Uzlaştırma Yönetmeliği uyarınca uzlaşmanın geçerli sayılabilmesi için tarafların özgür iradeleriyle anlaşmış olması gerekir.

Uzlaştırma Kapsamındaki Suçlar

Genel olarak;

• Basit kasten yaralama,
• Taksirle yaralama,
• Basit tehdit,
• Mala zarar verme,
• Güveni kötüye kullanma,
• Basit dolandırıcılık,
• Konut dokunulmazlığının ihlali,
• Kişilerin huzur ve sükununu bozma,
• Bedelsiz senedi kullanma,
• Açığa imzanın kötüye kullanılması

gibi suçlar uzlaştırma kapsamında değerlendirilmektedir.

Bunun yanında bazı suçlar yalnızca belirli şartlarda uzlaştırmaya tabi olabilir. Özellikle akrabalık ilişkisi, mağdurun niteliği veya suçun işleniş biçimi bazı dosyalarda sonucu değiştirebilmektedir.

Uzlaştırma Bürosu ve Uzlaştırmacının Rolü

Uzlaştırma işlemleri doğrudan soruşturma savcısı tarafından yürütülmez. Dosya, Cumhuriyet Başsavcılığı bünyesindeki uzlaştırma bürosuna gönderilir ve bir uzlaştırmacı görevlendirilir.

Uzlaştırmacı:

• Taraflarla iletişim kurar,
• Uzlaştırma teklifini iletir,
• Müzakereleri yürütür,
• Tarafların taleplerini değerlendirir,
• Süreç sonunda rapor düzenler.

Uzlaştırmacı hakim veya savcı değildir. Görevi tarafların anlaşmasını sağlamaya çalışmak ve müzakere sürecini yürütmektir.

Uzlaştırma Teklifinin Yapılması

Uzlaştırma teklifinin usulüne uygun yapılması son derece önemlidir.

CMK m.253/4 gereği teklif kural olarak tarafların bizzat kendisine yapılmalıdır.

Özellikle:

• Vekaletnamede özel yetki bulunmadan yalnızca avukata teklif yapılması,
• Telefonla doğrudan uzlaştırma teklifinde bulunulması,
• Tebligat prosedürüne uyulmaması gibi durumlar uygulamada bozma sebebi olabilmektedir.

18 yaşından küçük kişiler bakımından teklif kanuni temsilciye yapılır. Bu husus Ceza Muhakemesinde Uzlaştırma Yönetmeliği m.29’da ayrıca düzenlenmiştir.

Uzlaştırma Müzakereleri ve Edimler

Uzlaştırma yalnızca para ödenmesi anlamına gelmez. Taraflar somut olaya göre farklı yükümlülükler üzerinde anlaşabilir.

Örneğin:

• Maddi zararın giderilmesi,
• Özür dilenmesi,
• Eşyanın iadesi,
• Belirli bir kuruma bağış yapılması,
• Kamu yararına bir yükümlülük üstlenilmesi gibi edimler kararlaştırılabilir.

Türk Borçlar Kanunu’nun 27. maddesi gereği hukuka, kamu düzenine ve kişilik haklarına aykırı anlaşmalar geçersizdir. Bu nedenle uzlaştırma kapsamında belirlenen edimlerin de hukuka uygun olması gerekir.

Soruşturma Aşamasında Uzlaştırmanın Sonuçları

Uzlaştırma soruşturma aşamasında gerçekleşirse:

• Şüpheli edimi derhal yerine getirirse kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir,
• Edim ileri tarihe bırakılırsa kamu davasının açılmasının ertelenmesi kararı verilebilir.

CMK m.253/19 gereği uzlaşmanın sağlanması halinde, uzlaşma anında bilinmeyen zararlar hariç olmak üzere aynı fiil nedeniyle ayrıca maddi ve manevi tazminat davası açılamaz. Bu sonuç özellikle maddi zarar içeren dosyalar bakımından oldukça önemlidir.

Kovuşturma Aşamasında Uzlaştırma

Ceza davası açıldıktan sonra da uzlaştırma mümkündür.

CMK m.254 gereği mahkeme, suçun uzlaştırma kapsamında olduğunu tespit ederse dosyayı uzlaştırma bürosuna gönderebilir.

Kovuşturma aşamasında:

• Edim hemen yerine getirilirse davanın düşmesine,
• Edim ileri tarihe bırakılmışsa durma veya hükmün açıklanmasının geri bırakılması benzeri sonuçlara karar verilebilir.

Mahkeme ayrıca uzlaşmanın tarafların özgür iradesine dayanıp dayanmadığını ve kararlaştırılan edimin hukuka uygun olup olmadığını da denetler.

Çocuklar Bakımından Uzlaştırma

CMK m.253/1-c gereği suça sürüklenen çocuklar bakımından uzlaştırma hükümleri daha geniş uygulanabilmektedir.

Kamu tüzel kişisine karşı işlenmemesi ve üst sınırın 3 yılı geçmemesi şartıyla bazı suçlar çocuklar bakımından uzlaştırma kapsamında değerlendirilebilir.

Bu nedenle yetişkinler açısından uzlaştırmaya tabi olmayan bazı suçlar çocuklar bakımından uzlaştırmaya tabi olabilmektedir.

Uzlaştırma Sürecinde Avukat Desteğinin Önemi

Uzlaştırma süreci çoğu zaman yalnızca “dosyanın kapanması” perspektifiyle değerlendirilmektedir. Ancak uzlaştırma raporunun etkileri yalnızca ceza dosyasıyla sınırlı değildir.

Özellikle:

• Tazminat talepleri,
• İcra takipleri,
• Ticari uyuşmazlıklar,
• İş ilişkileri,
• Sigorta süreçleri bakımından uzlaştırma metninin içeriği büyük önem taşır.

Türk Ticaret Kanunu’nun 4. maddesinde ticari davaların kapsamı düzenlenmiştir. Ticari ilişki kaynaklı bazı ceza dosyalarında uzlaştırma sonrasında ayrıca ticari dava süreçleri gündeme gelebilmektedir.

Sonuç

Uzlaştırma, ceza muhakemesi sisteminde belirli suçların taraflar arasında anlaşma yoluyla çözümlenmesini sağlayan önemli bir kurumdur. Ancak her dosya bakımından aynı sonuç ortaya çıkmaz. Suçun niteliği, tarafların hukuki durumu, uzlaştırma şartlarının oluşup oluşmadığı, kararlaştırılan edim ve ileride doğabilecek hukuki sonuçlar birlikte değerlendirilmelidir.

Özellikle uzlaştırma teklifinin usulüne uygun yapılıp yapılmadığı, uzlaştırma raporunun içeriği, tazminat haklarına etkisi ve ceza dosyasına doğrudan etkileri somut olay özelinde dikkatle incelenmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Uzlaştırma kabul edilmezse ne olur?

Soruşturma veya kovuşturma normal ceza muhakemesi süreci şeklinde devam eder.

Uzlaştırma sonucunda sicil kaydı oluşur mu?

Uzlaştırma sonucunda verilen kovuşturmaya yer olmadığı veya düşme kararları adli sicil kaydında mahkumiyet gibi görünmez.

Uzlaştırmada para ödemek zorunlu mudur?

Hayır. Taraflar farklı bir edim üzerinde de anlaşabilir.

Uzlaştırma raporu icraya konulabilir mi?

CMK m.253/19 gereği belirli şartlarda uzlaştırma raporu ilam niteliğinde belge sayılabilmektedir.

Uzlaştırma görüşmeleri delil olarak kullanılabilir mi?

Hayır. CMK m.253/20 gereği uzlaştırma görüşmeleri ve bu süreçte yapılan açıklamalar delil olarak kullanılamaz.

Ceza soruşturmaları ve uzlaştırma süreçleri, somut olayın özelliklerine göre farklı hukuki sonuçlar doğurabilmektedir. Özellikle uzlaştırma teklifinin kapsamı, kabul edilen yükümlülükler, tazminat etkileri ve ileride doğabilecek hukuki sonuçların dikkatle değerlendirilmesi önem taşımaktadır. Uzlaştırma süreci ve ceza soruşturmalarına ilişkin detaylı bilgi almak için iletişim sayfamız üzerinden tarafımıza ulaşabilirsiniz.